STIJL-CHECK - HANDLEIDING


STIJL-CHECK laadt en checkt nederlandstalige teksten in Quill,
Perfection, Text87 en ASCII formaten.


SYSTEEM-EISEN

Een QDOS/SMSQ(E) compatibele computer met diskdrives en minimaal 512K
geheugen. Toolkit 2 moet actief zijn en de pointer environment
genstalleerd.


WAARSCHUWING!

Stijlprogramma's zijn geen grammaticaprogramma's, en kunnen slechts
waarschuwingen voor mogelijke stijlfouten geven. Anders geformuleerd
kunnen zij geen onderscheid maken tussen werkelijke en mogelijke
stijlfouten. De gebruiker moet zelf oordelen hoe ernstig een
waarschuwing of een aanwijzing is, en zelf besluiten de tekst wel of
niet te corrigeren.


DANKWOORDEN

STIJL-CHECK gebruikt 2 korte machinetaal routines uit de DIY toolkit
van Simon H. Goodwin. Het werd geschreven met behulp van EASYPTR 3 van
Albin Hessler en gecompileerd met QLIBERATOR.

Twee bronnen werden gebruikt om de data-base samen te stellen;
SCHRIJFWIZER door J. Renkema en DE VOLKSKRANT STIJLBOEK, beide
uitgegeven door de Staatsuitgeverij.


JURIDISCHE VERKLARING

Dit programma en deze handleiding zijn auteursrechterlijk beschermd
door Geoffrey Wicks, 56 Peveril Crescent, West Hallam, Derbyshire DE7
6ND, Verenigd Koninkrijk. Telefoon vanuit Nederland en Belgi
00-44-115-9303713. Het is streng verboden kopin van dit programma te
maken anders dan voor eigen gebruik.

De auteur kan geen aansprakelijkheid nemen voor schade veroorzakt door
het gebruik of niet kunnen gebruiken van dit programma.


ESSENTIELE ZAAK

Voor u verder gaat, maak werkcopin van uw STIJL-CHECK diskette. U kunt
de WCOPY commando gebruiken.


INSTALLEREN

U kunt STIJL-CHECK op elke diskdrive of harddisk en directory
installeren. U moet de bestanden "stijlcheck_obj", "stijl3_def" en
"stijl_dbf" kopiren. Het programma moet ook weten waar de bestanden
"stijl3_def" en "stijl_dbf" te vinden zijn. U kunt de QJUMP
configuratie programma of menuconfig van Jochen Merz gebruiken om een
"configuration block" te veranderen. Ook kunt u een directe commando
uitvoeren, bijv:

ex win1_stijlcheck_obj;"win1_stijlcheck_"


SNEL CURSUS

1: Verzeker dat Toolkit 2 actief is en de pointer environment
genstalleerd is. Zet uw werkdiskette in begin het programma met het
commando "lrun flp1_boot" of "Ex flp1_stijlcheck_obj."

2: Klik op "LAAD TEKST" of druk "L". Voer het document
"flp1_financin_txt" in. Twee nieuwe commando's verschijnen op het
beeldscherm, "VLUG CHECKEN" en "UITGEBREID CHECK".

3: Klik nu op "VLUG CHECKEN" of druk "V". Na een klein pauze krijgt u
veel statistieken over het document. Op de linkerkant van het
beeldscherm ziet u het aantal letters, lettergrepen, woorden, zinsdelen
en zinnen. Rechts de gemiddelde zinslengte, percentage lange woorden,
percentage lijdende vorm en leestekenfrequentie. Beneden op het
beeldscherm is informatie over de leesbaarheid van het document. Deze
statistieken geven een algemeen beeld van het document.

4: Er zijn 2 nieuwe commando's op het scherm, "HULP" en "BEEINDIGEM".
Klik op "HULP" of druk "H". Het hulpscherm nu verschijnt. Op de
linkerkant van het beeldscherm ziet u een lijst onderwerpen. Klik op
̓n van de onderwerpen voor meer hulp. Als u klaar bent, druk op klaar.

5: Klik op "UITGEBREID CHECK" of druk "U". De eerste zin van het
document verschijnt met een aantal "waarschuwingen" en "aanwijzingen".
Een waarschuwing is bijna altijd ernstiger dan een aanwijzing. Sommige
aanwijzingen kunnen een "loos alarm" zijn. U kunt op "HULP" klikken
voor meer informatie.

6: Klik op "DOORGAAN" voor de volgende zin. U kunt stoppen met het
checken van het document door op "BEEINDIGEN" te klikken.

7: Nu klik op "CONFIGUREREN" voor de Configuratie Scherm. Op de
linkerkant van het scherm zijn de systeemopties en op de rechterkant de
check opties. Met een HIT (linker muisknop of spatie) krijgt u
informatie over de optie, een met een DO (rechter muisknop of enter)
kunt u de optie veranderen.

8: Op de diskette zijn er een aantal korte teksten, waarmee u het
programma verder kunt uitproberen.


HOOFDMENU

ESC = EINDE om het programma te verlaten.

Informatie geeft toegang tot een drietal informatie schermen.

Configureren geeft toegang tot de configuratie scherm.

Laad tekst wordt gebruikt om een document in te voeren. Het programma
erkent automatisch documenten in Quill, Perfection, Text87 en ASCII
formaat.

Vlug checken is een statistische analyse van een document.

Uitgebreid checken geeft een analyse van de afzonderlijke zinnen van
het document.

Hulp geeft toegang tot het hulpscherm.

Doorgaan om maar de volgende zin te gaan.

Beindigen om het checken te verlaten.


CONFIGURATIE SCHERM

U kunt de instellingen van het programma veranderen. Gebruik een HIT
(Linker muisknop of spatie) voor informatie over een onderwerp en een
DO (Rechter muisknop of enter) om het onderwerp te veranderen.

De instellingen kan tijdelijk veranderd worden of "permanent" op
diskette gesaved worden.

Op de linkerkant van het scherm zijn de SYSTEEM OPTIES:

Pauze is de lengte van de pauze tussen zinnen in het uitgebreid
checken. Stel op 0 in voor geen pauze of -1 voor een pauze tot <ENTER>
gedrukt is.

Printer/disk opties zijn de printer, baudsnelheid, output en "vet"
stijl. De printer keuzen zijn "off", "Epson", "HP" en "Disk". "Vet"
stijl keuzen zijn vet, onderstreep, cursief en geen.

Qmenu wordt op "ja" ingesteld als menu_rext op uw systeem genstalleerd
s.

Beeldscherm kleuren kunnen door PAPER, 1ste INKT en 2de INKT worden
ingesteld.

Geluid schakelt het geluid aan en uit.

Op de rechterkant van het scherm zijn de CHECK OPTIES:

Zinslengte geeft een waarschuwing bij lange zinnen.

Woorden geeft een waarschuwing bij het gebruik van veel lange woorden.

Repetitie geeft een waarschuwing als een woord te vaak wordt gebruikt.
Ook geeft een waarschuwing als aanliggende woorden hetzelfde zijn.

-ing Woord waarschuwt bij alle woorden die in "ing" eindigen. Soms kan
die woorden door een werkwoord veranderd worden.

Haakjes geeft een waarschuwing bij vermiste of ongelijke haakjes of
aanhalingstekens.

Negatief waarschuwt voor dubbele ontkenningen en negatief geformuleerde
zinnen.

Aanwijzing controleert ieder woord tegen een databestand van moeilijke
woorden.


HULP SCHERM

Als de HULP commando actief is, is meer hulp en informatie over een zin
beschikbaar. Op de linkerkant van het hulp scherm ziet u de onderwerpen
waarover hulp te krijgen is. U kunt een onderwerp kiezen door de cursor
of pointer op de onderwerp te brengen en enter te drukken.


VLUG CHECKEN

Het is altijd de moeite waard eerst een tekst vlug te checken, omdat
het een beeld van de tekst in zijn geheel geeft met melding van punten
waarop u in het uitgebreid checken moet letten.

Vlug checken is een statistische analyse van de tekst. De resultaten
hiervan worden in drie groepen verdeeld.

De eerste groep zijn tellingen van letters, lettergrepen, woorden,
zinsdelen en zinnen. Misschien heeft u niet zo veel aan deze cijfers,
maar zij worden allemaal door STIJL-CHECK gebruikt.

De tweede groep cijfers zijn zeer belangrijk, omdat zij een beeld van
de leesbaarheid van de tekst geven.

Zinslengte: De leesbaarheid van een tekst wordt onder meer door de
gemiddelde zinslengte bepaald. STIJL-CHECK waarschuwt als uw gemiddelde
zinslengte boven 25 woorden is. Als u voor kinderen schrift, moet u de
zinslengte kort houden. Voor volwassenen met een hogere opleiding mag
de zinslengte wat hoger zijn.

Lange woorden: Deze zijn woorden van drie of meer lettergrepen.
STIJL-CHECK waarschuwt als uw lange woordgebruik boven 25% is. Als u
voor kinderen schrift, moet u een lager percentage dan 25% hanteren,
maar voor volwassenen met een hogere opleiding mag het wat hoger  zijn.

Lijdende vorm: De bedrijvende vorm is meer direct dan de lijdende vorm.
"Ik heb hem geholpen" is gemakkelijker te lezen dan "Hij werd door mij
geholpen". STIJL-CHECK waarschuwt als het aantal zinnen waarin de
lijdende vorm gevonden wordt boven 25% is. In sommige
wetenschappelijke, juridische en medische teksten is het moeilijk de
lijdende vorm te vermijden.

Helaas is het bijna onmogelijk in Nederlands de lijdende vorm precies
te tellen. STIJL-CHECK maakt een schatting door zinnen te tellen waarin
het werkwoord "worden" voorkomt, wat betekent dat, vooral bij korte
teksten, de gegevens over de lijdende vorm onbetrouwbaar kunnen zijn.
Het zal vaker voorkomen dat er onder- dan overschat is.

Leestekengebruik: De frequentie van leestekengebruik wordt niet door
cijfers weergegeven. Er zijn drie categorin: "Zeer laag", "Beneden
gemiddeld", "Gemiddeld", "Boven gemiddeld" en "Zeer hoog". U hoeft geen
zorg te hebben tenzij uw tekst een "Zeer hoog" of en "Zeer laag"
krijgt, iets wat bijna nooit voorkomt. Als u leestekengebruik beneden
of boven gemiddeld is, is het toch de moeite waard op leestekengebruik
te letten tijdens het uitgebreid checken van de afzonderlijke zinnen.
De laatste groep cijfers zijn schattingen van de leesbaarheid van de
tekst.

Leesbaarheid: Deze cijfer is de Fleisch-Kincaid Index, een formule die
stijlprogramma's voor Engelse teksten gebruiken. Hij blijkt ook voor
Nederlandse teksten uitstekend te werken. De formule is op gemiddelde
zinslengte en het aantal lettergrepen per woord gebaseerd.

Als u voor kinderen schrift, moet deze cijfer minder dan 7 zijn. Als de
cijfer boven 13 is, moeten uw lezers een hoger opleidingsniveau hebben.

Leesniveau: De Fleisch-Kincaid Index wordt in het opleidingsniveau
vertaald, dat nodig is om de tekst te kunnen begrijpen. Er zijn 5
categorin: "Beneden 11-jaar", "MAVO", "Gemiddelde Volwassene",
"HBO/Universitair" en "Doctorandus".


UITGEBREID CHECKEN

Het uitgebreid checken is een analyse van de afzonderlijke zinnen van
de tekst.

Na elke zin kunnen er waarschuwingen en aanwijzingen verschijnen. Een
WAARSCHUWING betekent dat er bijna zeker een stijlfout is. Toch moet u
zelf besluiten de zin wel of niet te corrigeren. Een AANWIJZING is
minder ernstig dan een waarschuwing en geeft aan dat er mogelijk een
stijlfout is. Veel van de aanwijzingen kunt u negeren omdat u geen
stijlfout gemaakt heeft of omdat de aanwijzing niet relevant in die zin
is. Stijlprogramma's kunnen geen onderscheid maken tussen werkelijke en
mogelijke fouten.


DATA-BASE

De data-base is los van het programma en kan door de gebruiker
aangepast worden. U kunt de aanwijzingen verwoorden, uit het bestand
halen of nieuwe woorden toevoegen. Denk bijvoorbeeld aan het toevoegen
van racistische of seksistische woorden; op de nieuwe spellingen; of
aanwijzingen over de 'huisstijl' van uw werkgever.

Als u de data-base wilt aanpassen, zijn er een aantal eenvoudige regels
die moeten gevolgd worden. De formaat van een aanwijzing is:

woord: Hier komt de aanwijzing over het woord.

1. De aanwijzing begint met het woord dat gevonden moet worden. Gebruik
kleine letters voor het woord.

2. Na het woord (geen spatie!) komt er een dubbelpunt.

3. Het aantal letters van het woord plus aanwijzing is maximaal 57.

4: De aanwijzing moet met een line feed (chr$(10)) eindigen. (Druk op
ENTER.)

Gebruik bij voorkeur een tekst editor om het data-base aan te passen.
Als u een tekstverwerking gaat gebruiken, raadpleeg eerst bladzijde 9
van de engelstalige handleiding.

Het is niet alleen mogelijk een woord uit de data-base te halen, maar
ook het in het bestand als non-actief te houden. U hoeft slechts het
dubbelpunt door een andere teken te veranderen.


EEN BEETJE HULP

Omdat er maar 57 tekens voor een aanwijzing zijn, zijn sommige
boodschappen moeilijk te begrijpen. Uw kunt meer informatie over de
aanwijzingen in de Volkskrant Stijlboek vinden. Hier volgt een beetje
hulp:

Aan elkaar of niet: STIJL-CHECK gebruikt de Volkskrant conventies. DANK
ZIJ wordt geadviseerd, maar DANKZIJ is niet fout. TERZAKE is altijd
fout. Het is TER ZAKE. Bij twijfelgevallen raadpleeg een woordenboek.

Aantal, soort enz.: Zowel een enkelvoudig als een meervoudig werkwoord
mogelijk is. Ligt de nadruk op aantal of op het daaropvolgend
zelfstandige naamwoord?

Alle(n), Beide(n) enz.: Sommige woorden krijgen een -n als ze op
personen slaat en als er geen zelfstandig naamwoord achter staat.

Dat en Wat: Bij twijfel over het gebruik van dat of wat, probeer de
"hetgeen test". Als het woord door "hetgeen" veranderd kan worden,
gebruik "wat". Als niet, gebruik "dat".

Essentieel, Uniek enz.: Sommige bijvoegelijke naamwoorden hebben geen
comparatief of superlatief (vergrotende of overtreffende trap). "Het
meest essentieel" is een taalfout.

Feestdagen: Feestdagen beginnen met een hoofdletter behalve in
samenstellingen. Het is Kerst en kerstvakantie.

Frank, Franc: De Belgische munteenheid is een FRANK en geen FRANC.

Hen en Hun: Hun is meewerkend voorwerp - Ik geef hun een boek. Hen is
lijdend voorwerp - Ik gooi hen eruit - Ik geef aan hen een boek. Bij
twijfel gebruik "ze".

Meneer, Mevrouw: Titels beginnen met een kleine letter - meneer Bakker,
mevrouw Bakker, de heer Bakker, prof. Bakker enzovoort.

Minst: Opletten bij het gebruik van de uitdrukkingen "Niet het minst"
en "Niet in het minst", die elkaars tegendeel betekenen. "Niet het
minst" betekent "Vooral", maar "Niet in het minst" is een zware
ontkenning of "Geenszins".

Nadat: Als zin in verleden tijd is, is werkwoord in de bijzin die met
nadat begint, voltooid verleden tijd. "Nadat wij gegeten hadden, deden
wij de afwas".

Niet: Dit woord staat vaak in de verkeerde plaats, waardoor de zin een
andere betekenis krijgt. Vergelijk: "Ik ben het niet helemaal met u
eens" met: "Ik ben het helemaal niet met u eens".

Noorden, Zuiden enz.:  In plaatsnamen en geografische aanduidingen (Het
Noorden) wordt een hoofdletter gebruikt. In richtingen (Koude weer komt
van het noorden) wordt een kleine letter gebruikt.

Onder andere(n): Onder andere voor zaken is lelijk. Het is ONDER MEER
voor zaken en ONDER ANDEREN voor personen.

Staatshoofden: Deze beginnen met een hoofdletter behalve als de
eigennaam volgt. Het is de Koningin en koningin Beatrix.

Voorzetsels: Hoort voorzetsel bij volgende woord? Denk aan de twee
zinnen:

Hierop verdween hij. Hier op straat gebeurde het.

Waar, wie: Waar voor zaken, wie voor personen. Dus, waaronder of onder
wie enzovoort.

Wat....betreft: Het is Wat het bestuur betreft en niet Wat betreft het
bestuur.

SLOTWOORD

Het is mijn bedoeling dat u, als gebruiker, dit programma aan uw eigen
behoeftes gaat passen. Toch wil ik u adviseren geen verandering aan het
programma meteen te brengen. Pas nadat u een aantal van uw teksten
gecheckt heeft, zult u iets van uw eigen stijlfouten ondekt hebben. Dan
is de tijd rijp de opties op het configurate-scherm in te stellen en de
data-base aan te passen.

Als QL/SMSQ(E) gebruiker heeft u een voordeel over uw PC-collega's. U
kunt makkelijk contact direct met de auteur opnemen en zelfs direct
invloed op de verbetering van een programma hebben. Veel beter dan een
anoniem help-desk!

Geoff Wicks


